Có một loại rủi ro trong đấu thầu mà doanh nghiệp ít để ý nhưng hậu quả lại rất nặng: vi phạm bảo đảm cạnh tranh trong đấu thầu. Khác với lỗi kỹ thuật hay lỗi giá có thể chỉ làm trượt một gói, vi phạm cạnh tranh có thể khiến hồ sơ bị loại, thậm chí kéo theo trách nhiệm pháp lý và ảnh hưởng uy tín lâu dài. Đáng nói là nhiều vi phạm xảy ra một cách vô tình, do doanh nghiệp không nhận ra mối quan hệ của mình với các bên đã vượt ranh giới cho phép.
Bài viết tiếp cận chủ đề từ góc quản trị rủi ro pháp lý: bảo đảm cạnh tranh là gì, vì sao bắt buộc, những tình huống dễ vi phạm và cách tự rà soát trước khi tham dự thầu. Đối tượng hướng đến là nhà thầu, đơn vị tư vấn và cả chủ đầu tư muốn giữ cuộc thầu minh bạch.
Bảo đảm cạnh tranh trong đấu thầu là gì?
Bảo đảm cạnh tranh là nguyên tắc yêu cầu các bên tham gia một gói thầu phải độc lập về pháp lý và độc lập về tài chính với nhau ở mức cần thiết, nhằm tránh tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi” hoặc dàn xếp kết quả. Mục tiêu là giữ cho cuộc thầu thực sự cạnh tranh, công bằng, để lựa chọn được nhà thầu tốt nhất chứ không phải nhà thầu có quan hệ thuận lợi nhất.
Nguyên tắc này áp dụng cho quan hệ giữa nhà thầu tham dự với chủ đầu tư, với đơn vị tư vấn lập hồ sơ mời thầu, tư vấn đánh giá hồ sơ dự thầu, tư vấn thẩm định và một số bên liên quan khác. Nói cách khác, một đơn vị đã tham gia “ra đề” thì không nên đồng thời là người “đi thi” ở cùng gói thầu đó.
Vì sao bảo đảm cạnh tranh lại quan trọng đến vậy?
Nếu không có yêu cầu bảo đảm cạnh tranh, một đơn vị tư vấn có thể thiết kế hồ sơ mời thầu “đo ni đóng giày” cho nhà thầu thân quen, hoặc chủ đầu tư có thể ưu ái doanh nghiệp có quan hệ. Khi đó, đấu thầu mất đi ý nghĩa và ngân sách bị sử dụng kém hiệu quả. Vì vậy, đấu thầu minh bạch đặt bảo đảm cạnh tranh thành điều kiện bắt buộc, gắn liền với tư cách hợp lệ của nhà thầu.
Đây cũng là lý do nội dung này liên quan chặt đến tư cách hợp lệ của nhà thầu: một nhà thầu không bảo đảm cạnh tranh thì cũng không được coi là có đủ tư cách tham dự. Hai khái niệm đi cùng nhau và nên được rà soát trong cùng một bước chuẩn bị hồ sơ.
Bảng nên làm / không nên làm để giữ tính cạnh tranh
Bảng dưới đây tóm tắt nguyên tắc ứng xử giúp doanh nghiệp giữ khoảng cách cần thiết với các bên. Đây là định hướng tham khảo; ranh giới cụ thể theo quy định hiện hành.
| Tình huống | Nên làm | Không nên làm |
|---|---|---|
| Quan hệ với đơn vị tư vấn lập hồ sơ mời thầu | Giữ độc lập, kê khai trung thực nếu có quan hệ | Vừa tư vấn lập hồ sơ vừa dự thầu cùng gói |
| Quan hệ sở hữu, tài chính giữa các nhà thầu | Rà soát cổ phần, vốn góp, công ty mẹ – con | Để hai công ty phụ thuộc tài chính cùng dự một gói |
| Quan hệ với chủ đầu tư | Minh bạch, tách bạch vai trò | Tham dự khi đang có quan hệ phụ thuộc theo quy định |
| Trao đổi thông tin giữa các nhà thầu | Tự xây dựng hồ sơ và giá độc lập | Thống nhất giá, dàn xếp ai trúng – ai trượt |
| Sử dụng nhân sự, pháp nhân chung | Tách bạch nhân sự chủ chốt giữa các bên | Dùng chung nhân sự, con dấu, tài khoản gây nhập nhằng |
Nhóm hành vi ở cột “không nên làm” có thể chạm tới các hành vi bị cấm trong đấu thầu như thông thầu, gian lận, cản trở. Để nhận diện đầy đủ nhóm hành vi này, doanh nghiệp nên đọc kèm bài các hành vi bị cấm trong đấu thầu.
Bảo đảm cạnh tranh áp dụng cho những chủ thể nào?
Nhiều doanh nghiệp nghĩ bảo đảm cạnh tranh chỉ là chuyện giữa các nhà thầu với nhau. Thực tế, yêu cầu này phủ lên nhiều mối quan hệ khác nhau, và hiểu đúng phạm vi giúp doanh nghiệp biết mình cần rà soát những ai trước khi tham dự.
- Giữa các nhà thầu tham dự với nhau: các nhà thầu cùng dự một gói cần độc lập về pháp lý và tài chính ở mức quy định, tránh quan hệ công ty mẹ – con hay phụ thuộc vốn góp.
- Giữa nhà thầu với đơn vị tư vấn của gói thầu: đơn vị đã lập hồ sơ mời thầu, đánh giá hoặc thẩm định thì không nên tham dự chính gói đó.
- Giữa nhà thầu với chủ đầu tư, bên mời thầu: không để quan hệ phụ thuộc làm sai lệch tính khách quan của việc lựa chọn.
- Với nhà thầu phụ và nhân sự dùng chung: một nhân sự chủ chốt hoặc một nhà thầu phụ xuất hiện ở nhiều hồ sơ cùng gói cũng có thể tạo xung đột về tính độc lập.
Khi xác định được mình thuộc nhóm quan hệ nào, doanh nghiệp sẽ biết phải kê khai gì và tránh gì. Đây là bước nên làm ngay khi nhận được thông báo mời thầu, song song với việc rà soát các mốc thời gian và điều kiện của gói thầu.
Khi nào nên dừng lại và xin ý kiến trước khi tham dự?
Có những tình huống ranh giới mà doanh nghiệp không nên tự quyết vội. Nếu rơi vào một trong các trường hợp sau, hãy cân nhắc xin ý kiến chuyên môn hoặc đề nghị bên mời thầu làm rõ trước khi nộp hồ sơ:
- Doanh nghiệp có quan hệ sở hữu, vốn góp với một nhà thầu khác cũng quan tâm gói thầu.
- Đơn vị từng tham gia một phần công việc tư vấn có liên quan đến gói thầu.
- Có nhân sự vừa chuyển công tác giữa các bên liên quan đến gói.
- Mối quan hệ với chủ đầu tư có yếu tố phụ thuộc cần được làm rõ.
Thà mất một chút thời gian làm rõ còn hơn bị loại hoặc vướng rủi ro pháp lý về sau. Tư duy “phòng ngừa trước, tham dự sau” chính là cốt lõi của quản trị rủi ro trong đấu thầu.
Cạnh tranh lành mạnh mang lại lợi ích gì cho chính nhà thầu?
Bảo đảm cạnh tranh thường bị nhìn như một “rào cản”, nhưng thực ra nó bảo vệ chính các nhà thầu làm ăn nghiêm túc. Trong một môi trường minh bạch, doanh nghiệp thắng nhờ năng lực và giải pháp thật, thay vì thua vì quan hệ. Về dài hạn, điều này xây dựng uy tín và giúp doanh nghiệp tiếp cận nhiều gói thầu hơn. Ngược lại, một lần dính nghi vấn dàn xếp có thể đóng lại nhiều cơ hội. Vì vậy, tuân thủ bảo đảm cạnh tranh không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là một lựa chọn chiến lược khôn ngoan.
Những tình huống dễ vô tình vi phạm
Phần lớn vi phạm cạnh tranh không xuất phát từ ý đồ xấu mà từ sự chủ quan. Một số tình huống điển hình:
- Công ty mẹ và công ty con cùng dự một gói: tưởng là hai pháp nhân riêng nhưng lại phụ thuộc tài chính.
- Đơn vị tư vấn “kiêm nhiệm”: đã tham gia lập hồ sơ mời thầu hoặc thẩm định rồi lại tham dự chính gói đó.
- Dùng chung nhân sự chủ chốt: một kỹ sư đứng tên ở hồ sơ của hai nhà thầu cùng dự một gói.
- “Quân xanh quân đỏ”: nhờ một đơn vị khác bỏ thầu cho đủ số lượng, thực chất là dàn xếp.
- Chia sẻ thông tin nhạy cảm: trao đổi giá dự kiến giữa các nhà thầu trước thời điểm đóng thầu.
Quan hệ giữa nhà thầu và chủ đầu tư cũng cần được nhìn nhận thận trọng. Mối quan hệ thân thiết trong công việc không sai, nhưng khi bước vào một gói thầu cụ thể thì vai trò phải tách bạch để bảo đảm cạnh tranh.
Checklist tự rà soát tính độc lập trước khi tham dự thầu
Trước khi quyết định tham dự, đội đấu thầu nên trả lời thẳng thắn các câu hỏi sau. Chỉ cần một câu trả lời “có vấn đề”, cần cân nhắc lại việc tham dự hoặc xin ý kiến tư vấn.
- Đơn vị mình có tham gia lập hoặc thẩm định hồ sơ mời thầu của gói này không?
- Có nhà thầu nào cùng dự mà mình đang sở hữu cổ phần/vốn góp hoặc phụ thuộc tài chính không?
- Nhân sự chủ chốt kê khai có đang đứng tên ở hồ sơ nhà thầu khác cùng gói không?
- Có quan hệ phụ thuộc với chủ đầu tư theo quy định không?
- Quá trình chuẩn bị giá và hồ sơ dự thầu có hoàn toàn độc lập không?
- Đã kê khai trung thực các quan hệ liên quan trong hồ sơ chưa?
Việc rà soát này nên làm song song với việc kiểm tra điều kiện tham dự và chuẩn bị hồ sơ dự thầu, vì bảo đảm cạnh tranh là một phần không tách rời của tư cách hợp lệ.
Hệ quả khi vi phạm và cách phòng tránh từ gốc
Vi phạm bảo đảm cạnh tranh có thể dẫn đến loại hồ sơ, hủy kết quả, và trong trường hợp nghiêm trọng là xử lý theo quy định pháp luật. Quan trọng hơn, một lần bị “đánh dấu” về minh bạch sẽ ảnh hưởng đến cơ hội ở các gói sau. Vì thế, phòng tránh từ gốc luôn rẻ hơn xử lý hậu quả.
Cách phòng tránh hiệu quả nhất là thể chế hóa việc rà soát: mỗi gói thầu đều có một bước kiểm tra độc lập – cạnh tranh bắt buộc, có người chịu trách nhiệm ký xác nhận. Doanh nghiệp muốn xây dựng quy trình này cho cả đội có thể tham khảo khóa học đấu thầu, hoặc khi cần rà soát một bộ hồ sơ cụ thể trước khi nộp thì dùng dịch vụ tư vấn hồ sơ đấu thầu để được tư vấn điều kiện và hướng dẫn quy trình theo quy định. Nếu gói thầu tổ chức qua mạng, hãy nắm trước các mốc thời gian trong kế hoạch lựa chọn nhà thầu để chủ động rà soát sớm.
Căn cứ pháp lý tham khảo
Các văn bản dưới đây liên quan trực tiếp đến nguyên tắc bảo đảm cạnh tranh; doanh nghiệp cần kiểm tra hiệu lực tại thời điểm áp dụng:
- Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 — quy định nguyên tắc bảo đảm cạnh tranh trong đấu thầu.
- Nghị định số 24/2024/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Đấu thầu về lựa chọn nhà thầu.
Lưu ý: ranh giới về độc lập pháp lý, tài chính giữa các bên được quy định cụ thể trong văn bản hiện hành và có thể được điều chỉnh. Khi có tình huống phức tạp, nên xin ý kiến chuyên môn trước khi quyết định tham dự.
Muốn cuộc thầu của doanh nghiệp luôn an toàn về cạnh tranh?
Bảo đảm cạnh tranh là việc cần làm trước khi nghĩ đến giá và kỹ thuật. Nếu anh/chị muốn được hướng dẫn cách rà soát tính độc lập và xây dựng quy trình kiểm soát cho đội đấu thầu, hãy liên hệ Viện qua Hotline 0904 889 859 – Ms Hoa hoặc email info@viendaotaocanbo.edu.vn. Anh/chị cũng có thể xem trước lịch khai giảng để chọn thời điểm học phù hợp với kế hoạch công việc.
