Công trường là nơi nhiều rủi ro có thể phát sinh cùng lúc: tiến độ trễ, chất lượng không đạt, sự cố an toàn, chi phí đội lên, hồ sơ thiếu sót. Một rủi ro nhỏ không được xử lý sớm có thể kéo theo chuỗi hậu quả. Vì vậy, quản lý rủi ro trong thi công xây dựng là năng lực quan trọng của chỉ huy trưởng và ban quản lý dự án, giúp công trình về đích an toàn, đúng tiến độ và chất lượng.
Bài viết trình bày quản lý rủi ro trong thi công là gì, các nhóm rủi ro và biện pháp kiểm soát, quy trình quản lý rủi ro, vai trò của chỉ huy trưởng và ban quản lý dự án, kèm checklist theo tuần và một tình huống thực tế. Nội dung dành cho người trực tiếp điều hành và quản lý thi công.
Quản lý rủi ro trong thi công xây dựng là gì
Quản lý rủi ro trong thi công là quá trình nhận diện, đánh giá, phòng ngừa và xử lý các yếu tố có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến tiến độ, chất lượng, an toàn và chi phí của công trình. Mục tiêu không phải là loại bỏ hoàn toàn rủi ro, mà là kiểm soát để giảm xác suất xảy ra và giảm thiệt hại khi xảy ra.
Quản lý rủi ro gắn chặt với các mặt quản lý khác trên công trường. Người chỉ huy giỏi nhìn rủi ro một cách hệ thống thay vì xử lý sự vụ. Để hiểu vai trò tổng thể của người điều hành công trường, bạn có thể đọc thêm bài quản lý tiến độ thi công cho chỉ huy trưởng, vì tiến độ là một trong những nhóm rủi ro lớn nhất.
Các nhóm rủi ro và biện pháp kiểm soát
Phân nhóm rủi ro giúp người quản lý không bỏ sót và biết ưu tiên. Bảng dưới đây hệ thống các nhóm rủi ro thường gặp cùng hướng kiểm soát.
| Nhóm rủi ro | Biểu hiện | Hướng kiểm soát |
|---|---|---|
| Tiến độ | Chậm so với kế hoạch, ùn tắc công việc | Bám đường găng, kiểm soát theo chu kỳ, bù tiến độ kịp thời |
| Chất lượng | Công tác không đạt, phải làm lại | Kiểm soát vật liệu, nghiệm thu đúng, không bỏ công tác che khuất |
| An toàn | Nguy cơ tai nạn, sự cố an toàn lao động | Tuân thủ quy định an toàn, kiểm tra hiện trường thường xuyên |
| Chi phí | Phát sinh, vượt dự toán | Theo dõi khối lượng, kiểm soát phát sinh, đối chiếu hợp đồng |
| Pháp lý, hồ sơ | Thiếu hồ sơ, sai trình tự nghiệm thu | Lập hồ sơ đầy đủ, đúng thời điểm, theo quy định |
Năm nhóm trên liên quan lẫn nhau: rủi ro an toàn có thể buộc dừng thi công, kéo theo trễ tiến độ và đội chi phí; rủi ro hồ sơ có thể làm vướng nghiệm thu, thanh toán. Vì vậy, kiểm soát rủi ro phải nhìn tổng thể chứ không tách rời từng mặt.
Quy trình quản lý rủi ro trên công trường
Một chu trình quản lý rủi ro cơ bản gồm: nhận diện rủi ro có thể xảy ra ở từng giai đoạn; đánh giá mức độ ảnh hưởng và khả năng xảy ra; đề ra biện pháp phòng ngừa cho các rủi ro ưu tiên; theo dõi và xử lý kịp thời khi rủi ro phát sinh; cuối cùng là rút kinh nghiệm để phòng ngừa tốt hơn. Chu trình này lặp lại liên tục trong suốt quá trình thi công.
Điểm mấu chốt là chủ động nhận diện sớm thay vì chờ sự cố xảy ra mới xử lý. Một số rủi ro có thể dự báo theo giai đoạn thi công, ví dụ rủi ro về kết cấu ở giai đoạn phần thô, rủi ro an toàn khi thi công trên cao. Lường trước giúp chuẩn bị biện pháp phù hợp.
Vai trò của chỉ huy trưởng và ban quản lý dự án
Chỉ huy trưởng là người trực tiếp nhận diện và xử lý rủi ro tại hiện trường hằng ngày, trong khi ban quản lý dự án theo dõi rủi ro ở tầm dự án và phối hợp các bên. Hai vai trò bổ trợ: hiện trường phát hiện sớm, cấp dự án ra quyết định và hỗ trợ nguồn lực. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa hai cấp giúp rủi ro được xử lý trước khi lan rộng.
Để làm tốt vai trò này, người chỉ huy cần nắm vững cả kỹ thuật, quản lý chất lượng, an toàn và hồ sơ. Bạn có thể tham khảo thêm bài quản lý chất lượng công trình xây dựng để hiểu cách kiểm soát nhóm rủi ro chất lượng.
Nhận diện rủi ro theo từng giai đoạn thi công
Mỗi giai đoạn thi công có những rủi ro đặc trưng. Giai đoạn chuẩn bị và phần ngầm dễ phát sinh rủi ro về mặt bằng, địa chất, hệ thống ngầm. Giai đoạn phần thô tập trung rủi ro về kết cấu, an toàn khi thi công trên cao. Giai đoạn hoàn thiện và lắp đặt liên quan đến chất lượng bề mặt, hệ thống kỹ thuật và đồng bộ. Nhận diện rủi ro theo giai đoạn giúp chuẩn bị biện pháp phù hợp trước khi bước vào giai đoạn đó.
Cách làm này biến quản lý rủi ro từ bị động thành chủ động. Thay vì chờ sự cố xảy ra mới xử lý, người chỉ huy lường trước các điểm nóng của từng giai đoạn và bố trí nguồn lực, biện pháp kiểm soát tương ứng. Đây là điểm khác biệt giữa điều hành có kế hoạch và điều hành theo sự vụ.
Rủi ro an toàn và mối liên hệ với tiến độ, chi phí
An toàn thường bị xem là “chi phí” hoặc yếu tố làm chậm tiến độ, nhưng thực tế ngược lại. Một sự cố an toàn nghiêm trọng có thể khiến công trường phải dừng, điều tra, khắc phục, gây chậm trễ và thiệt hại lớn hơn nhiều so với chi phí phòng ngừa. Vì vậy, đầu tư cho an toàn chính là bảo vệ tiến độ và chi phí của dự án.
Người chỉ huy cần coi an toàn là một phần không tách rời của quản lý thi công, lồng ghép kiểm tra an toàn vào công việc hằng ngày. Tuân thủ quy định về an toàn, vệ sinh lao động không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là biện pháp kiểm soát rủi ro hiệu quả cho toàn dự án.
Xây dựng văn hóa báo cáo rủi ro trên công trường
Nhiều rủi ro không được xử lý sớm vì người phát hiện ngại báo cáo, sợ bị quy trách nhiệm. Một công trường quản lý rủi ro tốt cần xây dựng văn hóa báo cáo cởi mở: khuyến khích mọi người nêu sớm các dấu hiệu bất thường để cùng xử lý, thay vì che giấu đến khi thành sự cố lớn. Người chỉ huy đóng vai trò tạo ra môi trường đó.
Khi thông tin về rủi ro được chia sẻ kịp thời, đội ngũ có thể phối hợp xử lý trước khi rủi ro lan rộng. Đây là yếu tố con người trong quản lý rủi ro, thường quan trọng không kém các quy trình và công cụ. Đào tạo đội ngũ về nhận diện và báo cáo rủi ro là một phần của việc nâng cao năng lực quản lý thi công.
Hồ sơ là công cụ kiểm soát rủi ro
Hồ sơ đầy đủ không chỉ phục vụ nghiệm thu, thanh toán mà còn là công cụ kiểm soát rủi ro. Nhật ký thi công, biên bản nghiệm thu, hồ sơ chất lượng ghi lại quá trình thực hiện, giúp truy xuất khi có vấn đề và là bằng chứng bảo vệ các bên khi xảy ra tranh chấp. Một công trường lập hồ sơ tốt sẽ chủ động hơn nhiều khi đối mặt với sự cố.
Vì vậy, kiểm soát rủi ro và quản lý hồ sơ gắn liền với nhau. Lập hồ sơ đúng, đủ, đúng thời điểm ngay trong quá trình thi công vừa giảm rủi ro pháp lý, vừa hỗ trợ cho việc nghiệm thu và bàn giao sau này diễn ra thuận lợi.
Căn cứ pháp lý tham khảo
Nội dung được tổng hợp trên cơ sở tham khảo các quy định pháp luật về xây dựng, có tính chất tham khảo:
- Luật Xây dựng số 50/2014/QH13 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xây dựng số 62/2020/QH14.
- Nghị định số 06/2021/NĐ-CP quy định chi tiết một số nội dung về quản lý chất lượng, thi công xây dựng và bảo trì công trình xây dựng (gồm nội dung an toàn trong thi công).
- Các quy định hiện hành về an toàn, vệ sinh lao động và quản lý dự án đầu tư xây dựng có liên quan.
Lưu ý: Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi, bổ sung theo từng thời kỳ. Khi áp dụng cho công trình cụ thể, đơn vị nên kiểm tra văn bản còn hiệu lực hoặc liên hệ bộ phận tư vấn để được hướng dẫn.
Checklist kiểm soát rủi ro theo tuần
- Rà soát tiến độ tuần, xác định công việc đang chậm và nguyên nhân.
- Kiểm tra chất lượng các công tác hoàn thành, nhất là công tác sắp bị che khuất.
- Kiểm tra điều kiện an toàn hiện trường, biện pháp cho công việc rủi ro cao.
- Đối chiếu khối lượng, phát sinh với dự toán và hợp đồng.
- Rà soát hồ sơ nghiệm thu, nhật ký thi công đã lập đầy đủ chưa.
- Ghi nhận rủi ro mới phát sinh và biện pháp xử lý.
Tình huống chậm tiến độ kéo theo rủi ro hồ sơ
Tại một công trình, do áp lực bù tiến độ, đội thi công đẩy nhanh phần kết cấu nhưng lơ là khâu nghiệm thu và ghi hồ sơ. Khi chuẩn bị nghiệm thu giai đoạn, hồ sơ thiếu một số biên bản nghiệm thu công việc, buộc phải dừng để bổ sung, rà soát. Kết quả là rủi ro tiến độ ban đầu lại kéo theo rủi ro hồ sơ, làm chậm thêm việc thanh toán và chuyển bước.
Bài học: không đánh đổi chất lượng và hồ sơ để chạy tiến độ. Kiểm soát rủi ro phải đồng thời trên cả bốn mặt tiến độ, chất lượng, an toàn, chi phí; bỏ qua một mặt thường tạo ra rủi ro ở mặt khác. Việc lập hồ sơ đầy đủ ngay trong quá trình thi công là cách phòng ngừa rủi ro hiệu quả.
Nâng cao năng lực quản lý thi công cùng Viện
Quản lý rủi ro hiệu quả đòi hỏi kết hợp nhiều mảng kiến thức. Để nâng cao năng lực cho đội ngũ chỉ huy và quản lý dự án, anh/chị có thể tham khảo khóa học chỉ huy trưởng, khóa học quản lý dự án xây dựng và các khóa học xây dựng của Viện. Sau khi hoàn thành khóa học, học viên được cấp chứng nhận hoàn thành khóa học theo tên khóa học đã tham gia.
Kiểm soát rủi ro hồ sơ gắn liền với việc tổ chức hồ sơ chất lượng; bạn có thể đọc thêm bài hồ sơ quản lý chất lượng công trình xây dựng. Để được tư vấn đào tạo cho đội ngũ tại đơn vị, anh/chị liên hệ Hotline 0904 889 859 (Ms. Hoa) hoặc email info@viendaotaocanbo.edu.vn.
